In deze chaotische wereld waar de verleiding groot is om net zoals Candide van Voltaire zich 'in zijn eigen tuintje' terug te trekken en elke hoop te laten varen om 'er iets van te begrijpen', zijn er juist weinig gebeurtenissen die meer het vernuft tot nieuw leven kunnen wekken dan het volgen van de huidige financiële crisis, die als een kruisraket door onze samenleving waart.

 Image

Door Yann Moulier Boutang (Multitides). Een quick'n dirty vertaling van Patrice Riemens

  Wij hebben namelijk beslist nog niet de oevers bereikt van 'het einde van de geschiedenis', cq. het 'zelfbeheer der dingen' die aangekondigd werden door Kojeve en Fukuyama. De chaos in de economie reikt nu tot aan de hemel. En als altijd wanneer Janus zich met zijn dubbel gezicht vertoont,

bloeien de parallellen op aangaande de apocalyptische, finale instorting van het kapitalisme, alsmede vergelijkingen met de Grote Depressie van de dertiger jaren van de vorige eeuw. Een vaag gevoel van onbehagen wordt merkbaar ter linkerzijde, zelfs bij de vleugel die het dichtst aanschurkt tegen het patronaat: men komt erachter dat het neo-liberalisme historisch dood is (al kan ie, net als een onthoofde eend, nog een heel eindje doorrennen) . "Het einde van de vrolijke globalisering"; "Het kapitalisme is bezig aan zijn zelf-vernietiging"; "De Grote depressie staat voor de deur"; "Het ergste moet nog komen" - zie hier de titels van recentelijk (in Frankrijk -PR) verschenen boeken. Iedereen laat Cassandra-achtige geluiden horen: "het kapitalisme rijdt in de muur" - tenzij het zich snel, en radicaal, hervormt.

Wijzelf hebben op zich niets tegen Cassandra-geluiden, maar ja, niet iedereen heet John Maynard Keynes. Een econoom, zelfs een heel conservatieve, zal je vertellen dat de crisis der dertiger jaren ook al het probleem kende van "de motor van de economische groei weer op te starten" in een situatie waarin alle prijzen eenduidig in neerwaartse richting wezen en waar de internationale handel sterk aan het inkrimpen was. Maar ook al beroept men zich op Keynes, is het zaak om de kern van zijn boodschap in de gaten te houden.

En dan is het verbijsterend om zich links noemende economen een 'zuivering' te zien voorschrijven die ons zou verlossen van speculatieve handelingen teneinde een kapitalisme te reconstrueren dat eindelijk gebaseerd zou zijn op een gezonde productie-economie. Hun motto is kennelijk "Leve de crisis!". Eindelijk de financiële sector en zijn schandalige uitwasemen de nek omdraaien! Nuchtere waarnemers hoeden zich voor dit terugkerende moralisme omdat zij donders goed weten dat het vooral dient om wilde groeistuipen te verwerken en vooral om op gezette tijden de zegeningen van de Staat te herontdekken, volgens het geheiligde principe van de privatisering der winsten en het socialiseren van de verliezen. En weer anderen denken dat als je maar de renteniers van de wereldbeurzen een tijdje op droog brood zet, wij vanzelf terug zullen keren naar een wat 'reëlere', op goederen en diensten gebaseerde economie. Weg dus met de heerschappij van het Geld!

Frisse ideeën hierover - om van uitwegen uit de complexe crisis van vandaag maar te zwijgen - zijn wij echter nog niet tegen gekomen. En zorgvuldige afwegingen zijn ook al ver te zoeken, als je een en ander naast de toestand met Pakistan, Georgië, het Midden-Oosten, Iran en nog zo'n paar plekken zet. Wat de crisis van de subprimes juist aantoont, is de onmogelijkheid om de 'foute' speculatie te scheiden van de geglobaliseerde markten binnen de wereldeconomie die wel OK zouden zijn. Alle beste bedoelingen bij elkaar zullen nooit het verschil weten hard te maken tussen soliede en waardeloze vorderingen. Evenmin als het mogelijk is om het kaf van het Amerikaanse, op de US Dollar gebaseerde monetair leadership met zijn monsterlijke dubbel-tekorten (de staatsschuld en die van de particulieren -PR) van het koren van de 'gezonde' economische groei te scheiden. "We moeten de soldaat 'Groei' redden" schijnt het motto van de Amerikaanse overheid te zijn.

En dan moeten we erkennen dat het deze 'masters of the universe' zijn, natuurlijk in de beste loge gezeten wat betreft het doorgronden van de globale situatie, die het gelijk aan hun kant hebben tegenover de minne, ondergeschikte Europese naties die nog steeds stijf volharden in het bestrijden van begrotingstekorten en staatsschulden op een manier die weldra de dood van de patiënt zullen betekenen. De Verenigde Staten kondigen een steunplan groot 3000 miljard Dollars in de vorm van federale kredietgaranties (ten gunste van verzwakte financiële instellingen -PR), maar onze eigen (Franse- PR) eerste minister krijgt al de bibberatie als hij 45 miljard moet voorschieten. De Franse regering klooit maar wat aan met het 'sociaal activiteit inkomen' - waarvan de kosten voornamelijk op de 'gewone' huishoudens worden afgewenteld - en nog meer van dat soort halfbakken maatregelen (*) . Maar met een groei die onder de 1% aan het duiken is en een tekort dat de 3% vrolijk gaat passeren, zal hij - en met Frankrijk heel Europa - wel tot veel radicalere maatregelen moeten besluiten. Het zal niet verbazen als te zijner tijd een lekker ouderwetse sociale uitbarsting deze feiten onder de neus van onze ingedutte elites zal gaan wrijven.

De naakte waarheid is dat de huidige subprimes crisis de eerste globale crisis is van _het communisme van het kapitaal_ dat wil zeggen van de wereld economie opgevat als een algehele terbeschikkingstelling (**). Zij bewijst de totale wederzijdse afhankelijkheid van schuldeisers en debiteuren. Zij heeft enerzijds iets weg van het oud liedje "ik hou je... jij houdt me ... bij de ballen!", en met wat Keynes al een eeuw geleden zo formuleerde: "als het om een klein bedrag gaat heeft de schuldenaar een probleem, maar als het bedrag groot genoeg is, is het de schuldeiser die in de puree zit" (***).

Wij kunnen een en ander illustreren aan de hand van de bekende Russische poppen die in elkaar schuiven: De Chinese politieke stabiliteit (aka " de harmonische samenleving") en het inlijven van honderden miljoenen werknemers via loondienst in het accumulatie-mechanisme zijn te groot om de Beijing Express af te remmen of zelfs op het zijspoor van de duurzame groei te geleiden - never mind the planet (en vergeet maar helemaal de 'natuurlijke' rechten van het menselijk beest waarvan de eindeloze bio-plasticiteit wederom overtuigend gedemonstreerd en opgehemeld werd ter gelegenheid van de meest grandioze Olympische Spelen ooit...). Evenzo is het Russisch gas van te groot belang voor Europa om de zure beker (formaat viskom) van hetgeen de Russische autocraten Georgië aandoen aan zich voorbij te laten gaan. Het levenspeil van het gemiddeld Amerikaanse huishouden (de 12% die van de 'droom' zijn uitgesloten, toch nog zo'n 37 miljoen zielen, zijn pro memorie) was al te zwaarwegend om de Kyoto akkoorden te kunnen ondertekenen. Zei president Bush met zijn gebruikelijk gevoel voor de subtiele nuance: "no way wij Amerikanen het zonder onze SUVs zouden moeten doen!".Het resultaat van dit staaltje realpolitik kan thans bewonderd worden aan de hand van het bijna-failliet van de 3 belangrijkste autofabrikanten die nu 70 miljard Dollars steun willen van de overheid - deze biedt 'slechts' 45 miljard... beetje sneu, niet waar? Het probleem is wederom dat deze automakers te groot zijn om failliet te gaan, en dat bovendien hun financiële problemen voor een deel veroorzaakt worden door de pensioen-aanspraken van hun werknemers (bij ons is het sociaal verzekeringsstelsel die met dit soort ongemakken moet zien te overleven).

Een andere inschuifpop wordt gevormd door de groep door wie de subprimes crisis aan het licht kwam: de Amerikaanse huishoudens als hypotheeknemers, met z'n allen een beetje te talrijk om massaal uit hun huis gezet te worden (12 miljoen op een totaal van 60 miljoen leners). Hierdoor speelt zich al een jaar of anderhalf een fraai partijtje ping-pong af: de banken hebben de vorderingen al vergaand 'verwaterd' alvorens ze aan andere financiële instellingen door te spelen, die ze op hun beurt 'gestructureerde' hebben en aan private partijen en publieke instellingen doorverkocht, en wel zo dat de vorderingen nu echt nooit meer inbaar zijn geworden. Nochtans zeggen banken en financiële instellingen die op een Himalaya aan speculatieve instrumenten zitten tegen de centrale banken: sorry jongens, maar we zijn te grote vissen om in de bakpan te geraken. Die boodschap kreeg de Fed en de Bank of England al te horen, en nu mogen alle centrale banken meedoen. En dan zeggen de V.S. op hun beurt tegen de rest van de wereld, en de laatste tijd meer in het bijzonder tegen China: sorry, maar ons dubbelle tekort is gewoon te groot om ons bankroet te verklaren. Als wij zinken verzuipen jullie allemaal mee. En het is nog waar ook. De politiek van Ben Bernanke (president van het Federal Reserve System -PR), zelf een uitnemende kenner van de crisis van 1929 en opvolger van Alan Greenspan (de man die de oren van de markt had) kwam dus neer op het tot elke prijs vermijden van een liquiditeiten-crisis bij, en van het failliet van de tien belangrijkste Amerikaanse banken. Tenzij men liever 150 miljoen werklozen in de VS ziet, gevolgd door een kekke kernwapens-holocaust tussen India, Iran, China en Pakistan (met een waarschijnlijke toegift van de kant van het nog steeds chaotisch dekoloniserend Rusland, tezamen met een quasi-automatische plof in het Midden-Oosten, en dus in Europa) valt er op dit beleid weinig aan te merken.

Er bestaat geen intrinsieke reden om aan te nemen dat deze maatregelenpakket die tot doel heeft de liquiditeits- en krediet-crisis te vermijden, alsmede de instorting van het financiële stelsel als geheel, erniet in zou slagen om, zo goed en zo kwaad als het kan, de crisis inderdaad te bezweren en de financiële activa (waarvan de waardestijging, om in de woorden van Mister Greenspan te spreken, 'uitzinnig' was) gevoelig in waarde te doen verminderen. Er staat feitelijk ook niets in de weg van een ingrijpende hervorming van het Internationale Monetaire Fonds, wellicht in de vorm van wat Keynes zonder succes bij de onderhandelingen van Bretton Woods in 1944 had voorgesteld: Op de markt brengen van een kolossale hoeveelheid speciale trekkingsrechten, verpand op de toekomstige industriële groei van de economieën in het Zuiden, alsmede op een definitieve sprong naar het 'cognitief kapitalisme' , met name in het Noorden (dat wil zeggen nu eens een echte serieuze investeringsinspanning in research en onderwijs ter hoogte van 10% van het BBP en in het transformeren van de Europese Unie in een echte federale staat die dezelfde soort economische daadkracht zou ontplooien als de Verenigde Staten). Wat is dan de reden dat Ben Bernanke zo bezorgd is dat hij op 20 augustus de toestand van de wereldeconomie schetste als "de meest complexe die er ooit bestaan heeft"? Waarom zou het systeem dat de laatste twintig jaar (min of meer) gefunctioneerd heeft niet nog een tijd geprolongeerd kunnen worden?

In een opinie-stuk in het Franse dagblad 'Le Monde' van 28 augustus herinnerden een aantal economen (te weten Christian de Boissieu, Jean-Herve Lorenzi en Olivier Pastre) ons aan het feit dat de crisis nog steeds niet opgelost is, en dat op de boeken van banken en financiële instituties nog steeds een goede helft aan twijfelachtige (leest: nimmer te innen) vorderingen staan. Zodoende komt er geen einde aan de zuivering, omdat het Amerikaans systeem nu eenmaal niet te zuiveren valt (ondanks het feit dat hetzelfde systeem heel snel en heel doelmatig gereageerd heeft bij ophefmakende schandalen zoals bij Enron, en het stock options regime alsmede de boekhoudregels van bedrijven ingrijpend aangescherpt heeft). Die onmogelijkheid valt feitelijk samen met de onmogelijkheid om politiek het Amerikaanse stelsel van 'vermogende democratie' zelf te zuiveren. Het levenspeil van de Amerikaanse huishoudens vertoont een rigiditeit waar de salarisinkomens een puntje aan kunnen zuigen! En die rigiditeit valt navenant moeilijk aan te pakken.

De Amerikaanse ommekeer of de tweede dood van Milton Friedman

s'Werelds eerste macht, aan de vooravond van de alleszins mogelijke maar geenszins gegarandeerde verkiezing van Barrack Obama tot president, staat op het punt van een kruipende nieuwe 'New Deal'. Kijk maar naar de verhulde nationalisatie van instellingen die hypotheken her-financieren, naar de mega-hulp voor de auto-industrie, de verkapte bail-out van zakenbanken zoals Bear Sterns, federale kredieten aan lokale overheden om massieve beslagleggingen op woonhuizen te vermijden en het woningkrediet te herfinancieren, het heropstarten van de sociale woningbouw, enzovoorts, enzovoorts. Het enige wat er nog ontbreekt is een algemene dekking van de ziektekosten (maar dat stond op het verkiezingsprogramma van Hillary Clinton en is door Barrack Obama overgenomen) en een publieke financiering van ouderdomspensioenen - iets wat tot nu toe door de particuliere ondernemingen werd gedaan - nu, mede daardoor, aan de rand van de failliet. Met andere woorden, na de rest van de wereld de criteria van het neo-liberaal consensus te hebben opgelegd zijn de Verenigde Staten bezig aan een 'Europeiserende' inhaalslag. Milton Friedman is dus nu echt goed dood.

Maar in de tussentijd klooit Europa maar wat aan met een even impotente als perspectiefloze politiek confederalisme en wil maar niet aan het scheppen van een echt pan-Europees begrotingstekort, die echter volstrekt niet te vermijden is wil men niet in een buitengewoon zware recessie terecht komen. Op dezelfde manier wil Europa maar niet aan de herziening van het status van de Europese Centrale Bank die haar in staat zou stellen om van de Euro een echte internationale reserve-munt te maken, wat op zijn beurt de mogelijkheid zou openen om genoeg geld te lenen om de Europese universiteiten, onderzoekscentra, en technologie ontwikkelingspolen uit hun bijkans derde wereldse achenebbisj te halen.

Maar wat valt er eigenlijk te klagen, hoor ik u al opmerken. Wij laten eindelijk het fanatieke tijdperk van de 'Chicago Boys' achter ons - kijk maar naar Latijns Amerika waar men overal, met variaties, terugkeert naar het model van de gemengde economie. Het kapitalisme gaat een beetje aan moraal doen. Zelfs Mevrouw Parisot (voorzitster van de Franse ondernemersverbond -PR) ziet af van haar hobby parachute springen, kennelijk om elke genante associaties met de gouden varianten hiervan te vermijden en maakt gelijk schoon schip in haar notoir corrupte vereniging, een situatie die overigens wel de sociale vrede hielp handhaven.

Helaas zit er wel een lek van formaat in deze Hollywoodiaanse "Globalisation Paradise - The Return" luchtballon. Er ontbreekt namelijk een element waarzonder zelfs de allervernuftigste financiële constructies niet werken, te weten: vertrouwen. De US Dollar is nog steeds de internationale reservemunt, en maken het de Verenigde Staten mogelijk om hun binnenlandse klassenstrijd (vroeger de opkomst van een militante arbeidersklasse, nu de wankelende onroerend goed bonanza uitgekeerd aan de middengroepen en de 'creatieve klasse') naar de rest van de wereld te exporteren door hun tekorten om te toveren in papiergeld en Treasury Bonds. Maar dat is waarschijnlijk de zwanenzang van de alleen overgebleven supermacht die ontstond onder Bush senior met de val van het reëel bestaand socialisme. De Europese landen en Japan, die wel gebukt gaan onder de druk van externe factoren, trekken het vermogen van de V.S. om stand te maken tegenover hun werknemers steeds meer in twijfel: het lijkt er niet op dat zij in staat zouden zijn om drastische bezuinigen, gepaard gaan met werkloosheid en koopkrachtverlies, door te voeren. De onenigheid tussen Jean-Claude Trichet (ECB), zijn collega bij de Bank of England, en die van de Japanse Centrale Bank aan een kant, en Ben Bernanke aan de andere, illustreert de strategische scheiding der geesten: de eersten willen stabiele wisselkoersen en staat de strijd tegen de inflatie, annex loonsverhogingen centraal, voor de laatste gaat het vooral om koste wat het koste te vermijden dat de economische groei inzakt.

Maar in dit balletduet is een derde partner verschenen: de groep landen uit het Zuiden die de laatste jaren steeds welvarender zijn geworden, China, India en de Arabische olie-producerende landen. Zij kloppen aan onze deuren met hun soevereine fondsen, ook zij staan voor economische groei tot elke prijs, ent als de V.S., maar zij zijn benauwd voor een protectionistische slag van dezelfde V.S. (het Congres heeft al het verkopen van havens aan buitenlandse investeerders aan banden gelegd), alsmede van een al te grote waardevermindering van de Dollar. Ook zij hebben Uncle Sam bij de ballen, maar natuurlijk ook omgekeerd, zoals eerder betoogd. Weigeren ze het waardepapier van de Amerikaanse schatkist te kopen, dan riskeren ze een majeure Dollar crisis, en daarmee het instorten van het mondiale financiële systeem als geheel. Maar kopen zij die wel, dan moeten ze rekening houden met een gestage waardevermindering van hun activa en, nog erger, ligt er stagnatie en inflatie in het verschiet. Men kan zich voorstellen dat zij hiermee niet echt, en steeds minder, blij zijn. En zolang China niet overschakelt van 'export-led growth' naar op binnenlandse vraag gebaseerde economische groei, hetgeen decente beloningen en een wat minder schaal niveau van sociale zekerheid inhoudt, zal het bij tij en onweer vastgebonden blijven aan de Amerikaanse schuit. Hier ook weer geldt: het gaat om _politieke_ keuzes.

Zoals Boissie, Lorenzi en Pastre het goed analyseerden (****), tekent de financiële crisis, ondanks het feit dat ze tot nu toe onder controle lijkt, een op mondiaal niveau geheel nieuw landschap van eigendomsrechten. De massieve Amerikaanse schuld tegenover de rest van de wereld (110% van het BNP, en slechts 47% de andere kant op) vertaald zich nu in het betreden van het NewYorkse financiële walhalla door Indiase en Chinese soevereine fondsen. Toen men in Frankrijk besefte dat staalgigant Arcelor en zijn technologie in hun geheel in handen van Mittal zou vallen was de ontzetting voelbaar. Men kan zich dus de gevoelens voorstellen van het aristocratisch New Yorkse financiële establishment bij de gedachte dat zij Saudische, Koeweitse en Chinese geldschieters in hun raden van besturen zullen moeten verwelkomen.

Maar dit zijn slechts verwikkelingen die niet verschillen van wat gebeurde tijdens het zogenaamde Tweede Keizerrijk van Napoleon III in Frankrijk: toen ook al beurs-crashen bij de vleet en een volstrekt dolgedraaide onroerend goed sector. Wat belangrijker is, is dat de financiële globalisering - en dus niet alleen maar de V.S. - zich nu op een doodlopende weg bevindt. In tegenstelling tot wat men algemeen aanneemt, ligt het probleem niet bij het afschrijven van de consumptieschulden en onaflosbare hypotheken van de Amerikaanse burgers, maar bij het ontbreken van een politiek compromis met de nieuwe productieve klassen. In zijn tijd had Keynes gepleit voor het afschaffen van de Gouden Standaard, die hij beschouwde als een historische fossiel. Wij moeten nu loskomen van die andere fossiel: de financialisering (van de economie). Deze had het het kapitalisme mogelijk gemaakt om het gebrek aan flexibiliteit van de factor arbeid binnen het fordistisch systeem te omzeilen, zei het alleen maar door het daadwerkelijk invullen van de eeuwige droom van eigen (huis)bezit en kapitaal inkomens voor een aanzienlijk deel van de bevolking - zodoende waren het er genoeg die geroepen werden tot het heiligdom van de rente, en ook het aantal verkozenen was groot genoeg om het kwart van de bevolking dat arm bleef in het gareel te houden. Maar tenzij een nieuwe 'New Deal' er snel komt, waarbij de aloude, maar thans door 30 jaar neo-liberalisme vermolmde, rechten van de welvaartsstaat hersteld, maar vooral vernieuwd worden, met name wat betreft de positie van het 'cognitief precariaat' van de 'creatieve klasse' die nu hard op weg is naar de totale proletarisering, blijft het volstrekt onduidelijk hoe de liquidatie van de rente niet gepaard zou gaan met massief politiek geweld.

De doorgangspoort is erg nauw en Alan Greenspan noemde op 14 maart jongstleden de huidige crisis "de ergste sinds de Tweede Wereldoorlog". Het is geen 'technische' crisis, hoezeer de financiële wereld technisch gezien ongelooflijk voortgang heeft gemaakt, maar een politieke. Het heeft geen zin om de wetstafels van het neo-liberalisme erop na te slaan: deze zijn zojuist aan gruzelementen geslagen. Thans zijn de politici aan zet om daar de consequenties uit te trekken. (*****)

(Opmerkingen van de vertaler)

(*) Zelf vind ik de RSA helemaal niet zo'n slecht plan , en zijn financiering, een extra belasting op levensverzekeringen en aandelen, al helemaal geen slecht idee. Sarkozy: "sorry mensen, maar kapitaal inkomens zijn de laatste jaren veel meer gestegen dan inkomens uit arbeid, dus...". Soms heeft Sarko gelijk, en YMB pist naast de pot.

(**) Oeps, pfff... da's heftuge neo-theorie, maar het komt neer, volgens mij, op het verschijnsel dat de neo-liberale kapitalistische economie alles en iedereen en altijd en overal naar zich toezuigt. Cf 'biopolitiek', 24/7/365 bedrijvigheid enz. enz.

(***) Carl Barks, de onovertroffen tekenaar van Donald Duck, liet Oom Dagobert dit wat plastischer formuleren: "als jij, Donald, 100 Dollar wegmaakt is dat diefstal, maar als ik het met 100 miljoen doe heet dat een geniale financiële operatie!" (ook bekend uit de film "Black Cat White Cat" als 'fenomenalna combinacija" ...)

(****) De typisch Yann Moulier Boutangesque toevoeging/sneer "althans op dat punt" laat ik maar onvertaald (sic).

(*****) Waarmee YMB Duyvendak na-papagaait. Overigens heeft de Britse minister van financiën Alistair Darling eergisteren een schepje bovenop gegooid: "dit is de ergste crisis in 60 jaar, en het einde is nog lang niet in zicht". Wij kunnen dus rustig gaan zuipen...